Joan Derck van der Capellen tot den Pol

Uit Toen Leidschendam-Voorburg
Ga naar:navigatie, zoeken

Baron Joan Derck van der Capellen tot den Pol. De spelling van ’s mans naam varieert: Capellen van de Pol, Van Capellen van de Pol, Van der Capellen tot de Pol, Van der Capellen tot den Poll en Van der Capellen tot den Pol. Deze laatste spelling is het meest waarschijnlijk, gezien een oorkonde.

Baron Joan Derck van der Capellen tot den Pol, 1741 - 1784
De Preambule van de grondwet van Thorbecke uit 1848 was geïnspireerd op de ideeën van Baron Joan Derck van der Capellen tot den Pol

De slag bij de Doggersbank vond plaats op 5 augustus 1781. Op 26 september 1781, dus tijdens die voor de Republiek zo rampzalige Vierde Engelse Oorlog, werd op grote schaal een anoniem pamflet verspreid, dat later bleek geschreven door een zekere Baron Joan Derck van der Capellen tot den Pol, afkomstig uit Zwolle. AAN HET VOLK VAN NEEDERLAND. Joan Derck van der Capellen tot den Pol roept, aan het eind van dit pamflet, op tot het vormen van democratisch verkozen comités van burgers en boeren. En hij bepleit een burgerbewapening op democratische basis naar Zwitsers of Amerikaans voorbeeld. Van der Capellen tot den Pol's bondgenootschap met de Hollandse patriotten was maar van tijdelijke en tactische aard. In de brieven aan zijn vrienden noemt hij ze minachtend 'de pruiken'. De handelsbelangen van de Hollandse steden lieten hem betrekkelijk koud. Zijn patriottisme was veel meer principieel democratisch, ook al hield hij bij zijn strijd, als bekwaam staatsman, het mogelijke en bereikbare steeds in het oog. Precies twee eeuwen na de Akte van Verlatinge, waarbij Philips II werd afgezworen, schreef Joan Derck van der Capellen tot den Pol driftig en in één ruk zijn felle aanklacht tegen de Stadhouder neer en daarmee tegen het stadhouderschap als instituut, tegen de steeds verdergaande opeenhoping van macht in handen van de Oranjes. Het bood hem tegelijk de gelegenheid, zijn democratische beginselen zo scherp mogelijk te formuleren, en tevens een aantal in zijn oog klemmende misstanden van het bestaande stelsel voor een breed publiek ten toon te stellen. Op deze manier hoopte hij tevens een groot deel van het Nederlandse publiek met de democratische denkbeelden vertrouwd te maken, toen hem het publieke forum als lid van de Staten van Overijssel was ontzegd. Het stuk werd, zoals wij uit Van der Kemp's autobiografie weten, door diens bemiddeling gedrukt. Waar, dat weten wij nog altijd niet met zekerheid. Op de eerste uitgave was vermeld: Ostende, 3 sept. 1781. Maar de plaatsaanduiding zal wel camouflage zijn geweest.

De indruk die het geschrift maakte was overweldigend. Ook al werd door strenge plakkaten de verkoop en zelfs het bezit van het boekje verboden, en een flink bedrag aan Gouden Rijders uitgeloofd voor hem die aanwijzingen kon geven over de identiteit van de schrijver, het stuk bleef van hand tot hand gaan.

Nog in het jaar 1781 verschenen vier verschillende drukken, ondanks de zware straffen waarmee de nadrukkers bedreigd werden. Er werden speciale leesgezelschappen opgericht om het geschrift in besloten kring te bespreken. Het werd in het Frans, het Duits en het Engels vertaald. In 1784 verscheen een nieuwe herdruk. En in het jaar van de Bataafse omwenteling (1795) werd opnieuw, maar nu voor het eerst niet meer clandestien maar nog steeds anoniem, het geschrift herdrukt.

De Prins en de prinsgezinden waren razend. Maar zij bevonden zich tegelijk in een moeilijk parket. Zij konden verbodsbepalingen uitvaardigen en beloningen voor het bekend stellen van de schrijver uitloven, maar het viel niet gemakkelijk de inhoud te weerleggen. Ook de felste tegenstanders van de patriotten moesten toegeven, dat de schrijver bijzonder goed geïnformeerd was. Een vertrouwensman van de Prins schreef: de illatiën (aanvallen) zijn calumnieus (lasterlijk) en infaam, dog 't is geen onkundige, die 't geschreven heeft. En de eveneens in nauwe relatie tot het Hof staande burgemeester van Zwolle, Lucas Rouse, had gezegd, dat er soo veel passages van Gelderlant in kwamen, die precise met de waerheydt overeenstemden'. 'Aan het Volk van Nederland' is zwaar van feiten, aan welker objektieve betrouwbaarheid niet valt te wrikken of verwegen. Dat zal meer en meer blijken. De volledige tekst is te lezen op members.casema.nl/wilschut/ahvvn.htm.

Ook van het persoonlijk leven van Willem V, de 'teergeliefde' zoals Van der Capellen tot den Pol hem in zijn brieven constant noemt, bleek hij goed op de hoogte. Geen wonder. Zijn neef Alexander Philip, broer van Robert Jasper, behoorde tot de hofhouding van de Prins. Hij zou zijn relatie met de rebellerende neef, en met de broer die ook zo een 'gevaarlijke Kaerel' was, enige jaren later met zijn ontslag bekopen.

Overigens hebben Joan Derck van der Capellen tot den Pol's vijanden zijn auteurschap niet doorgehad. Het geheim is goed bewaard gebleven. Hella S. Haase heeft er een boek over geschreven: Schaduwbeeld, of het Geheim van Appeltern.

Het pamflet heeft niet alleen een grote verbreiding gevonden. Het heeft ongetwijfeld ook politiek effect gehad. De patriotten hadden in de jaren 1781 en volgende de wind in de zeilen. Ook het aanzien van Baron Van der Capellen steeg evenredig mee. Joan Derck van der Capellen tot den Pol streefde er naar om zowel stedelingen als boeren, zowel orthodoxen als dissenters, en ook katholieken voor zijn beweging te winnen door acht te slaan op hun grieven.

In 1782 behaalde hij drie klinkende overwinningen. Amerika werd door de provincie Holland als staat erkend, en John Adams werd als gezant toegelaten. Joan Derck van der Capellen tot den Pol zelf verkreeg, door brede volkssteun, re-admissie in de Overijsselse Statenvergadering. En het gelukte hem, de gehate drostendiensten in zijn gewest afgeschaft te krijgen. Het 'Vivat Capellen' was niet van de lucht, waar vroeger steeds 'Vivat Oranje' had geklonken.

Wat misschien van nog ingrijpender betekenis was: de door hem bepleite burgerbewapening begon op grote schaal veld te winnen. In veel plaatsen werden schutterijen, vrijcorpsen, opgericht. Naast de westelijke provincies wonnen de patriotten aan invloed in Overijssel en de stad Utrecht, terwijl ook in tal van Gelderse steden de burgerij, met een beroep op tijdens de Plooierijen van het begin van de eeuw historisch verkregen rechten, zich begon te roeren. Oude en Nieuwe Plooi waren in Gelderland gangbare namen voor partijschappen die in verscheidene steden van het gewest tot ernstige onlusten leidden na de dood van stadhouder Willem III. Bemiddeling van de Staten van Holland leidde in december 1704 tot een akkoord, waarbij de Nieuwe Plooi vrijwel over de gehele linie zegevierde. Toch bleef Gelderland wel tot 1708 het toneel van een burgerguerilla en nog tot ongeveer 1720 bleef de “plooierij” een plaag voor het gewest.

Het hoogtepunt in de politieke loopbaan van Baron Joan Derck van der Capellen tot den Pol was het grote Doelenfeest in Amsterdam, in april 1783, waar hem een eremedaille werd uitgereikt.

Oorkonde Gedenkpenning
Verklaring van de Gedenkpenning


Terug: Vaandel van de Schutterij van Voorburg


Bron: www.engelfriet.net Capellen etc, Joan Derck, Aan het volk van Neederland., z.p, z..j.(1781). .. Kemp, van der, ... (autobiografie)